سیستم صوتی ماشین دارای چه اجزایی است ؟ راهنمای کامل شناخت سیستم صوتی خودرو

سجاد نوری
26 اردیبهشت, 1402
بدون دیدگاه
3 دقیقه زمان مطالعه
538229 - سیستم صوتی ماشین دارای چه اجزایی است ؟ راهنمای کامل شناخت سیستم صوتی خودرو

سیستم صوتی ماشین اهمیت زیادی برای افراد ماشین باز و همچنین عاشقان موسیقی دارد. سیستم صوتی ماشین از اجزای مختلفی مانند، ضبط، باند و بلندگو ماشین، ساب ووفر، آمپلی فایر و… تشکیل شده است که ما در این مقاله به بررسی کامل بخش های مختلف سیستم صوتی ماشین پرداخته ایم:

در این مقاله قصد داریم “باند و بلندگو ماشین” را به طور کامل بررسی کنیم. بسیاری از افراد علاقه مند به خودرو و افراد به اصطلاح ماشین باز، اهمیت فوق ‌العاده‌ای به سیستم صوتی ماشین خود می‌دهند و زمان زیادی را برای برنامه ‌ریزی در مورد انتخاب تک تک اجزای سیستم صوتی خودروی خود می‌کنند. بسیاری از راننده ها آنقدر وابسته به کیفیت صدای موسیقی پخش شده در ماشین خود هستند که حتی نحوه رانندگی آنها هم به موسیقی و میزان صدای موسیقی پخش شده در خودروی خود بستگی دارد. یعنی با پخش آهنگ آرام، آنها هم آهسته رانندگی می‌کنند و با پخش آهنگ ریتمیک و تند، این راننده ها هم پای خود را روی گاز می‌گذارند. بدیهی است که برای اینکه سیستم صوتی حرفه ای در خودروی خود داشته باشیم می ‌بایستی پول زیادی صرف کنید و لازمه داشتن یک سیستم صوتی مناسب در خودرو صرف پول هست. اما تنها پول کافی نیست بلکه بایستی بدانید که کدام قطعات برای سیستم صوتی خودروی شما مفید هستند و کدام مدل از آن قطعات، مناسب خودروی شما می ‌باشند. در بسیاری از موارد، یک فرد علاقه مند به سیستم صوتی ماشین، با پرداخت پولی گزافی هم نمی تواند یک سیستم صوتی مناسب برای خودروی خود تهیه کند؛ چرا که اجزایی که برای سیستم صوتی خریداری می‌کند با همدیگر ناهمگون و ناسازگار هستند. سیستم صوتی خودرو می‌تواند از اجزای زیر تشکیل شده باشد. این اجزا باید به صورت متناسب با هم خریداری در ماشین نصب شوند.

  1. ضبط خودرو
  2. اسپیکر یا باند
  3. ساب ووفر
  4. آمپلی فایر
  5. کامپوننت
  6. توییتر
  7. خازن
  8. اینترفیس سیستم صوتی

قبل از هر توضیحی باید بگوییم که بدون داشتن یک ضبط خوب، بقیه اجزای سیستم صوتی به درد نمی خورند؛ چرا که ضبط، صدا را تولید می‌کند و باند یا توییتر یا میدرنج یا آمپلی فایر و یا کامپوننت، صدا را فقط پخش می‌کنند. در صورتی که صدای خوبی توسط ضبط ماشین تولید نشود، بقیه اجزای سیستم صوتی نمی توانند صدای خوبی را پخش کنند.

باند یا بلندگوی عادی

به منظور پخش شدن صدا در ماشین از اسپیکر یا همان بلندگو بهره گرفته می شود. نام دیگر اسپیکر خودرو، باند است. در حالت عادی و به صورت فابریک، خودروی شما دارای چند باند عادی است. تعداد باندهای موجود در یک ماشین به ماشین بستگی دارد. در خودروهای عادی، ۴ باند در درون کابین خودرو تعبیه می‌گردد این در حالی است که در خودروهای روز دنیا تعداد باندها یا اسپیکرهای تعبیه شده در اتاق خودرو به ۱۲ عدد هم می‌رسد. با این حال افراد ماشین باز یا افراد علاقمند به موسیقی یا افرادی که به صورت تخصصی، موسیقی کار می‌کنند به این اسپیکرهای عادی، رضایت نمی دهند و سعی می‌کنند آن را با انواع بهتر و تخصصی تر تعویض کنند. اسپیکرها یا همان باندهای عادی خودرو به دو دسته مهم باندهای خربزه ای یا بیضی و باندهای دایره ای یا گرد تقسیم می‌گردند که در ادامه هر یک از این باندها را توضیح می‌دهیم.

باندها یا اسپیکرهای گرد در ماشین

اسپیکر های گرد به ۳ گروه ۱۰، ۱۳ و ۱۶ تقسیم می‌گردند. باندهای گرد، اسپیکر هایی هستند که به باند دایره ای معروف هستند. باندهای ۱۰ کوچک تر می‌باشند و در داشبورد ماشین استفاده می‌شوند. باندها یا اسپیکرهای ۱۳ روی درب های عقب ماشین نصب می‌شوند و باندهای ۱۶ در دربهای جلو نصب میشود. اینکه می‌گوییم باندی روی در نصب می‌شود منظور در درون آن است.

بصورت فابریک در بسیاری از خودروها باند گرد نصب می‌شود. این نوع باند نسبت به باند خربزه ای صدای ضعیف تری دارد و به همین دلیل بسیاری از افراد ماشین باز باندهای خودروی خود را را با اندهای خربزه ای عوض می‌کنند.

برای اطلاع از سایز فابریک باند خودروی خود اینجا کلیک کنید.

باندهای خربزه ای در ماشین

این نوع باندها هم به دو نوع کلی تقسیم بندی می‌شوند. نوع اول آمپلی فایر را پشتیبانی نمی کنند و نوع دوم آمپلی فایر را پشتیبانی می‌کنند. نوع اول، قدرتی معادل ۱۵۰ تا ۴۰۰ وات دارند. این نوع اسپیکرهای موجود در خودرو صداهای نویز دار تولید می‌کنند و با آن ها نمی شود بیشترین صدای ممکن یک موسیقی را گوش داد؛ چرا که نویزهای ایجاد شده توسط آن گوش خراش می‌شود. نوع دوم باندهای خربزه ای که قابلیت ساپورت کردن آمپلی فایر را دارند دارای کیفیت بیشتری از باندهای معمولی هستند و می‌تواند صداهای معمولی را بدون ایجاد نویز پخش کنند.

حتما بخوانید:  راهنمای سایز فابریک بلندگو های ماشین

ساب ووفر در بلندگوهای ماشین

ساب ووفر” یک دستگاه مستقل نمی باشد و فقط به منظور تقویت کردن و همچنین بم کردن صداهای زیری که از اسپیکر ماشین پخش می شوند، کاربرد دارد. ساب ووفر به منظور پخش کردن صداهای بم، مورد استفاده قرار می گیرد و هرچند باند ها هم یک مقدار همین وظیفه را برآورده می کنند؛ ولی افرادی که دوست دارند خودروی خود را به یک خودرو با توانایی پخش صداهای باس بسیار قوی تبدیل کنند؛ می بایستی، ساب ووفر را به سیستم صوتی خودروی خود بیفزایند. این نوع از بلندگوها اندازه بزرگی دارند و قطر آن ها تا ۶۰ سانتی متر هم می رسد . بدیهی است که استفاده از قطعه ساب ووفر الزامی نمی باشد و سیستم صوتی خودرو بدون ساب ووفر هم توانایی پخش انواع آهنگ ها و صداهای مختلف را  دارد. ولی آنقدر ساب ووفر ها در تولید صداهای بم، موفق عمل کرده اند و آنقدر صدای خارج شده از بلندگو را تقویت نموده اند که افراد زیادی مخصوصا افراد ماشین باز و افراد علاقمند به موسیقی، به آن علاقمند شده اند. و در ماشین خود از آن استفاده کرده اند. فراموش نکنید که برا استفاده از ساب ووفر در خودرو نیار به آمپلی فایر می باشد. پس اگر دوست دارید ساب ووفر را خودروی خود داشته باشید نیازمند یک اپمپلی فایر ۴ کاناله هستید.

آمپلی فایر در سیستم صوتی خودرو

این قطعه، کیفیت صدایی که از باند خودرو پخش می شود را بهبود می بخشد ”آمپلی فایر” قدرت خروجی سیستم صوتی خودرو را به اندازه ۵۰ وات زیاد می کند. قبلا هم اشاره کردیم که برای اینکه ساب ووفر بتواند صدای قدرتمند و بمی را تولید کند، نیازمند آمپلی فایر است.

انواع آمپلی فایرها، موارد زیر هستند:

  • آمپلی فایر مونو
  • آمپلی فایر دو کاناله
  • آمپلی فایر ۴ کانالی
  • آمپلی فایر ۶ کانال

از آمپلی فایر دو کاناله برای پشتیبانی کردن از یک جفت باند آمپ خور استفاده می شود. از آمپلی فایر۴ کاناله برای پشتیبانی کردن از یک جفت باند آمپ خور و یک ساب ووفر بهره گرفته می شود. البته به جای استفاده از آمپلی فایر ۴ کاناله، می توان از دو عدد آمپلی فایر دو کاناله نیز استفاده نمود. آمپلی فایر ۶ کاناله هم برای پشتیبانی نمودن از دو جفت باند و دو عدد ساب ووفر استفاده می شود. در انتها این نکته را هم بگوییم که اگر سیستم صوتی خودروی شما مجهز به آمپلی فایر باشد، باید سیم کشی آر سی در ماشین صورت پذیرد.

کامپوننت در سیستم صوتی خودرو

کامپوننت ها یک مدل از باندهای گرد خودرو هستند که توانایی اتصال به آمپلی فایرها را نیز دارند. به منظور افزایش کیفیت و وضوح صدای پخش شده، و چند دلیل دیگر از کامپوننت ها استفاده می شود. بسیاری از رانندگان دوست ندارند ظاهر خودروی خود را تغییر دهند و باند گرد را تبدیل به باند خربزه ای کنند و از طرف دیگر قدرت و کیفیت صدای پخش شده از باند گرد را نیز نمی پسندند، در این صورت این افراد می توانند از باند کامپوننت که هم گرد است و باعث تغییر ماشین نمی شود و هم قدرت مناسبی دارد استفاده کنند.

توییتر در سیستم صوتی خودرو

توییتر یکی دیگر از اجزای سیستم صوتی خودرو است. موسیقی اصلی از این قطعه پخش نمی شود بلکه توییتر صداهای ریز را پخش می کند؛ پس در واقع وظیفه توییتر یک وظیفه جانبی است و برای تکمیل کار باندها از آن استفاده می شود. توییتر ها باعث زیباتر شدن آهنگ هایی که به گوش شما می رسند می شوند. بسیاری از باندها در درون خود توییتر دارند ولی اگر شما یک توییتر به صورت اضافه نصب کنید؛ کیفیت صدای پخش شده از ماشین بسیار بهتر خواهد بود. با نصب توییتر اضافه، باند یا بلندگوی اصلی خودروی شما فقط صداهای حد وسط را پخش می‌کند و این توییتر اضافی، صدا های ریز را پخش می نماید و در کل کیفیت آهنگ پخش شده بسیار افزایش می یابد.

میدرنج در سیستم صوتی خودرو

تمام بلندگوها یا باندهای ماشین یا هر جای دیگری سه نوع صدا را می توانند پخش کنند. این سه نوع صدا عبارت اند از:

  1. صدای توییتر یا زیر
  2. صدای حد وسط که همان صدای خود خواننده است.
  3. صدای با بیس یا صدای بم

قطعه میدرنج نمی ‌تواند این سه نوع صدا را از هم متمایز کند و فقط می تواند صدای حد متوسط را پخش کند. وجود یک عدد توییتر و یک عدد ساب ووفر در کنار میدرنج باعث می گردد سیستم صوتی ماشین شما توانایی پخش کردن صدای زیر و بم را هم داشته باشد.

در کل اگر شما از بلندگو در سیستم صوتی ماشین استفاده نکنید و به جای آن از ابزارهای تخصصی برای پخش صدای زیر و صدای بم و صدای حد وسط استفاده کنید؛ خروجی صدایی که تولید می شود فوق العاده با کیفیت خواهد بود. در سیستم صوتی یک خودرو، ابزار تخصصی برای پخش صدای زیر، توییتر است. ابزار تخصصی برای پخش صدای بم هم که ساب ووفر است و ابزار تخصصی برای پخش صدای حد وسط، میدرنج می باشد. باند یا بلندگو، ابزار تخصصی برای پخش هیچ نوع صدایی نیست و در واقع بلندگو یا باند عادی، هر سه نوع صدای زیر و حد وسط و بم را پخش می کند ولی با کیفیت پایین. با کنار گذاشتن باند و قراردادن سه قطعه صوتی تخصصی یعنی توییتر و میدرنج و ساب ووفر در سیستم صوتی خودرو در کنار هم می توانید خودرویی داشته باشید که سیستم صوتی فوق العاده خوبی دارد.

حتما بخوانید:  چراغ پروتکت (PROTECT) یا حالت محافظت در آمپلی فایر به چه معناست؟

خازن در سیستم صوتی خودرو

خود خازن مستقیما تاثیری در صدای پخش شده از سیستم صوتی خودرو ندارد بلکه برای کمک به آمپلی فایر استفاده می گردد. در خودروهایی که آمپلی فایر برای سیستم صوتی آنها نصب می‌شود، خازن هم مورد نیاز است. خازن، عمر سیستم هایی که دارای آمپلی فایر هستند را افزایش می‌دهد و باعث می‌شود خیلی به باتری ماشین فشار وارد نشود و عمر باتری ماشین کم نشود. در واقع خازن یک منبعی است که انرژی را ذخیره می‌کند و در زمان اوج مصرف آمپلی فایر یعنی در زمانی که آمپلی فایر درحال پخش صداهای دوپس دوپس و صداهای بم است، انرژی تولید می‌کند.

در کل، خازن دارای دو صفحه هادی جریان الکتریسیته است. بین این دو صفحه هم یک عایق با نام دی الکتریک قرار می‌گیرد. به جای این عایق می‌تواند هوا هم باش. مساحت بین این دو صفحه رو به روی هم، ظرفیت خازن را مشخص می‌کند. این ظرفیت خازن با واحد میکرو فاراد شناخته می‌شود. دلیل اینکه از واحد فاراد برای خازن استفاده نمی‌شود و از واحد میکرو فاراد که یک میلیونم فاراد است، استفاده می‌کنیم این است که فاراد، ظرفیت بسیار بزرگی است و کاربردی در بحث خودرو ندارد. زمانی که خازن به جریان مستقیم متصل می گردد؛ جریان برقرار می‌شود و عملیات پر شدن خازن با یک روال ثابت صورت می پذیرد. زمانی که جریان دو سر خازن و دو سر ترمینال‌ها یکسان شد جریان قطع می گردد؛ اینجاست که خازن پر شده است. در این حالت، حتی در صورتی که باتری را خارج کنید، خازن کماکان شارژ باقی می ماند.

اگر از خازنهای با ظرفیت زیاد در خودرو بهره گرفته شود به طور مثال خازنهای با ظرفیت بیشتر از ۲.۱  فاراد؛ در هنگام افت ولتاژ باتری یا افت ولتاژ دینام، خازن در آمپلی فایر خالی می شود و آن نقصان ولتاژ را جبران می نماید. همه این مراحل به سرعت و در کمتر از یک ثانیه صورت می پذیرند. در واقع خازن مثل باتری نیست که بتواند تا چندین ساعت، انرژی قطعه خاصی را تامین کند بلکه خازن تنها می تواند افت ولتاژ‌هایی که در حد چند میلی ثانیه هستند را جبران نماید. باتری خیلی دیر خالی و پر می‌شود ولی خازن خیلی سریع پر و خالی میشود و در واقع هدف از خازن جلوگیری از افت ولتاژ‌های ناگهانی است. وقتی یک جریان متناوب به خازن می آید تا زمانی که منبع در مدار باشد جریان در خازن موجود است و تنها جریان با منبع اختلاف فاز پیدا می کند. این جریان هم به فرکانس خازن بستگی دارد.

از آنجایی که کابل اتصال بین امپلی فایر و باطری دارای مقاومت است؛ در مکان اتصال کابل با آمپلی فایر، افت ولتاژ صورت می‌پذیرد و این افت ولتاژ، توان آمپلی فایر را کاهش می دهد و به مرور زمان مشکلات زیادی را در لوازم صوتی خودرو ایجاد می کند.

واسط کاربری یا همان اینترفیس سیستم صوتی خودرو

هر چقدر هم که سیستم صوتی خودروی شما قدرتمند و با کیفیت باشد، اما راننده و سرنشینان خودرو نتوانند به خوبی با آن ارتباط برقرار کنند و درخواست‌های خود را به سیستم صوتی خودرو منتقل کنند، آن سیستم صوتی به درد نمی خورد. بدیهی است که این سیستم صوتی خودرو، نیازمند یک واسط کاربری آسان، دقیق و کاربرپسند است. به منظور دسترسی آسان به آهنگ‌ها در بسیاری از ماشین ها بر روی فرمان دکمه‌هایی قرار داده می شود. این دکمه ها علاوه بر زیبایی ظاهری و راحتی که به وجود می آورند به لحاظ امنیتی هم به نفع راننده هستند، چرا که راننده بدون برداشتن دست خود از روی فرمان و بدون نگاه کردن، می تواند آهنگ مورد نظر خود را انتخاب کند و یا صدای پخش شده از ماشین را کم و زیاد کند. بسیاری از سیستم های صوتی جدید دارای اینترفیس یا واسط کاربری لمسی هستند هرچند این واسط کاربری لمسی در ظاهر بسیار زیبا است اما توجه داشته باشید در بسیاری از موارد خطر آفرین است؛ چرا که راننده برای عوض کردن آهنگ یا برای اعمال تنظیمات خاصی روی سیستم صوتی مجبور است که چشم خود را از جلو و از مسیر خودرو منحرف کند و به مانیتور مربوطه چشم بدوزد. البته بدیهی است که رابط کاربری که به صورت مانیتور است و کاربر یا راننده با لمس آن می تواند همه کارهای ممکن را روی سیستم صوتی خود را انجام دهد؛ از بسیاری از جهات یک آپشن فوق العاده خوب و کاربردی است ولی طبعاً ایراداتی نیز بر آن وارد است. هرچند در بسیاری از خودروهای روز دنیا، واسط کاربری صفحه نمایش سیستم صوتی را طوری می سازند که حواس راننده پرت نشود؛ این را هم اضافه کنیم که در بسیاری از خودروهای روز دنیا، این واسط کاربری بر روی فرمان قرار داده می شود. البته این واسطه کاربری را خود خریدار خودرو هم می تواند بعداً به ماشین اضافه کند.

حتما بخوانید:  اندروید اتو (Android Auto) چیست؟

نشانه های خراب شدن باند یا بلندگوی ماشین

بلندگوهایی که به صورت فابریک بر روی ماشین های ایرانی نصب می شوند، معمولاً کیفیت پایینی دارند و پس از چند وقت فقط دچار فرسودگی می شوند. حتماً برای شما هم اتفاق افتاده است که بلندگو یا باند خودروی شما به صورت ناگهانی از کار می‌افتد و به خوبی کار نمی کند. دلایل خراب شدن بلندگوی خودرو موارد زیر هستند:

  1. بلند کردن بیش از اندازه صدای ضبط ماشین
  2. ایجاد اختلال در سیستم پخش صدا یا هدیونیت ماشین
  3. مشکل داشتن سیم کشی سیستم صوتی خودرو
  4. مشکل داشتن آمپلی فایر خودرو

بلند کردن بیش از اندازه صدای ضبط ماشین

اولین و ساده ترین دلیل آسیب دیدن باند خودرو این است که راننده صدای ضبط را بلند می‌کند و به باند یا بلندگوی ماشین فشار می آید. بدیهی است که در خدروهایی که دارای ضبط و باند فابریک هستند، نباید خیلی صدای ضبط را افزایش داد؛ چون این باند‌ها توان پخش صداهای بسیار بلند را ندارند.

اختلال در هدیونیت یا سیستم صوتی خودرو

یکی از نشانه های خراب شدن باند ماشین این است که با وجود روشن بودن هدیونیت، صدا از بلندگو ها پخش نمی شود. البته این را هم بگویم که روشن بودن هدیونیت به این معنا نیست که هدیونیت یا سیستم پخش صدا هیچ عیبی ندارد و احتمال دارد مشکل از همان هدیونیت باشد. برای اطمینان از اینکه مشکل از هدیونیت نیست و مشکل از باند ماشین می باشد، موارد زیر را امتحان کنید:

  1. ابتدا اطمینان حاصل کنید که هدیونیت درمود یا حالت ضد سرقت نیست. اگر این چنین بود باید رمز را وارد کنید تا از حالت ضد سرقت خارج شود.
  2. در وهله بعدی بایستی تنظیمات صدای سیستم پخش کننده یا هدیونیت را نگاه کنید. شاید مشکل از آنجا باشد.
  3. اگر با انجام دو کار فوق، مشکل برطرف نشد بایستی ورودی‌های ضبط خودرو از جمله ورودی سی دی، ورودی فلش، ورودی رادیو و غیره را یکی یکی امتحان کنید. شاید مثلاً ورودی USB ضبط خراب شده است و شما هم در حال گوش دادن به آهنگ از روی فلش بودید.

مشکل داشتن سیم کشی سیستم صوتی خودرو

اگر هیچ یک از کارهای بالا موثر واقع نشد، سیم کشی سیستم صوتی ماشین خود را بازرسی  نمایید. کار بعدی که شما باید انجام دهید این است که فیوزهای مربوط به سیستم صوتی خودرو را آزمایش و بررسی نمایید.

مشکل داشتن آمپلی فایر خودرو

اگر  چنانچه تمام مواردی که در بالا اشاره شد را امتحان کردید و نتیجه ای حاصل نشد، باید به بررسی آمپلی فایر خودرو بپردازیم. آمپلی فایر خیلی قطعه حساسی است و معمولاً خراب شدن آن دور از انتظار نیست. اگر آمپلی فایر خودروی شما کار نکند یا مشکل داشته باشد، سیستم صوتی به خوبی صدا را پخش نخواهد کرد. بنابراین باید شما از روشن بودن آمپلی فایر مطمئن شوید. در وهله بعدی باید ورودی و خروجی از آمپلی فایر هستند را بررسی کنید و در انتها هم اطمینان حاصل کنید که آمپلی فایر بر روی مد محافظت شده نیست. پس از بررسی آمپلی فایر و اطمینان از سلامت آن مطمئن باشید که باند یا لااقل سیم کشی باند ماشین خراب است.

اگر آمپلی فایر شما دچار مشکل است مقاله حالت محافظت در آمپلی فایر را مطالعه کنید.

خراب بودن سیم کشی باند ماشین

از معمول ترین نشانه های خراب شدن باند ماشین خراب شدن سیم کشی باند است. هر چند دور سیم های باند، ورقهای پلاستیکی کشیده می شود؛ ولی این ورقه های پلاستیکی هم ممکن است آسیب ببینند.باز و بسته کردن درهای ماشین یا گذاشتن پا بر روی سیم های موجود در کف ماشین باعث می شوند که این سیم ها کم‌کم فرسوده و قطع شوند. اگر این اتفاق افتاده باشد می ‌توانید باند های خود را به صورت موقت سیم کشی کنید.

سیم های باند از زیر صندلی ها و کفپوش ماشین می‌آیند و به سیستم پخش کننده یا همان ضبط ماشین متصل می گردند. بررسی و چک کردن سیمهای باند کار راحتی نیست. در بعضی از خودروها باند بر روی درب ماشین نصب می‌شود که در این خودروها سیم های مربوطه هم بر روی در نصب شده اند. بنابراین باید ابتدا روکش درب را دربیاورید تا به سیم های باند دسترسی پیدا کنید.

اگر سیم کشی باند خودرو را موقتا عوض کردید و دیدید مشکل برطرف شد پس قطعاً مشکل از سیم کشی قدیمی باند بوده است که باید سیم کشی را درست کنیم ولی اگر باز هم مشکل برطرف نشد، مشکل از خود باند هاست و بایستی خود باندها را بررسی کنید. برای چک کردن سلامت باندهای خودرو سیم های مثبت و منفی باند را به قطب های مثبت و منفی باتری یک و نیم ولتی وصل می کنیم. اگر از باند، صدایی پخش شد؛ یعنی باند حداقل به طور کامل خراب نشده است. در صورتی که در این صورت هم، هیچ صدایی از باند پخش نشد یعنی باند خودروی شما خراب است و باید آن را تعویض کنید.

بدون دیدگاه
اشتراک گذاری
اشتراک‌گذاری
با استفاده از روش‌های زیر می‌توانید این صفحه را با دوستان خود به اشتراک بگذارید.